Marjolein Knuit

Van smurfenlied tot blotebillendans

shin_chan_z1De tekenfilm in verandering

Een klein Japans jongetje dat zijn moeder uitscheldt voor dinosaurus en een pratende spons die op de bodem van de oceaan hamburgers bakt in het plaatsje Bikinibroek. Is dat humor? Miljoenen Nederlandse kinderen vinden van wel. Ouders zijn minder enthousiast over tekenfilms waarin lompe opmerkingen en gedragingen over het scherm vliegen. De populariteit van Shin Chan, Totally Spies en Pokémon is niettemin enorm en lijkt met geen kijkverbod te bestrijden. De tijd dat kinderen ademloos naar De smurfen en Tom & Jerry keken, is voorbij: de tekenfilm wordt steeds brutaler.

Wat in 1928 zo onschuldig begon met een piepende Mickey Mouse die in zwart-wit over het scherm danste, is anno 2005 ontwikkeld tot een van de meest succesvolle televisiegenres. Nadat Walt Disney in de vorige eeuw de eerste tekenfilmfiguurtjes ter wereld bracht, is er veel veranderd aan de tekenfilm. Onschuldige pratende muizen, eenden en honden maakten plaats voor pratende robots en imperialistische buitenaardse wezens. De tekenfilm heeft zich ondertussen stevig geworteld in het televisieaanbod. Zo’n tien jaar geleden was dat geen probleem, maar nu Barbapa en Calimero zijn vervangen door Dragonball Z en  Yu Gi Oh, moeten de tekenfilmzenders de verdediging in.

Vooral Fox Kids heeft het op dit moment zwaar te verduren. Het supranationale mediaconcern haalde vorig jaar onder 6 tot 12-jarigen een marktaandeel van 55,4%, maar als het aan sommige ouders ligt, gaat dat percentage snel drastisch omlaag. Columniste Susanne Groeneveld bekent in het Brabants Dagblad dat ze haar kinderen een Fox Kids verbod had opgelegd. Dat is inmiddels veranderd in een programmaverbod: “Digimon, Medabots, He-man – ze mogen er niet naar kijken. Sinds kort heb ik er ook de populaire Shin Chan aan toegevoegd.” Volstrekt onnodig, stelt René Boogaard, managing director van Fox Kids Nederland in de Volkskrant “Onze programma’s zijn natuurlijk een beetje edgy: op het randje. Niet te brutaal of te gewelddadig. We benaderen kinderen niet als kinderen, we praten ook niet vanuit de volwassen wereld tegen kinderen. We nemen ze serieus.”

Toch zal niemand ontkennen dat de nieuwe generatie tekenfilms grover, gewelddadiger en brutaler is dan voorgangers uit vervlogen jaren. In 1982 was professor Tom van der Voort er nog van overtuigd dat tekenfilms volstrekt ongevaarlijk waren voor kinderogen. In zijn onderzoek uit dat jaar naar kinderen en televisiegeweld liet hij de tekenfilm bewust buiten beschouwing: “…Op een doodenkele uitzondering na zal niemand spontaan een tekenfilm als een geweldsfilm aanwijzen.” Dat deze hypothese het niet lang heeft volgehouden, blijkt wel uit de vele onderzoeken van de afgelopen jaren naar geweld op kindertelevisie. Geweld is de enige pijler waarop series als X-men, Dragonball Z en He-man rusten.

“over een paar jaar zijn de smurfen allang van de televisie verdwenen.”

Niet alleen zijn tekenfilms gewelddadiger geworden, ook wat betreft snelheid is er veel veranderd. Dat zegt Sander van der Poel, die zijn stem heeft geleend voor tientallen tekenfilms, waaronder Sonic X. “De ontwikkeling op technisch gebied en (daardoor) de ontwikkeling van de maatschappij zorgen ervoor dat mensen blijkbaar de behoefte hebben aan snellere, actievollere, hardere drukkere series met snelle scènewisselingen, een makkelijk verhaal, snel wisselende cameraposities en veel M&E (Music & Effects)  lawaai.” Vooral de jeugdige televisiekijkers raken zo gewend aan de snelheid waarmee beelden aan ze voorbij schieten. Van der Poel stelt dat op die manier ‘snelle’ tekenfilms de norm worden. “Uiteindelijk zullen de makers de mate van drukte steeds verder opvoeren: een soortgelijke werking als drugs. Over een paar jaar zijn De Smurfen al lang van het scherm verdwenen denk ik.”

Want wie heeft De Smurfen nodig als je ook naar Spongebob Squarepants kunt kijken? De ingrediënten voor een succesvolle tekenfilm zijn veranderd, merkt Peter Nikken, mediaspecialist werkzaam bij het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW). Geweld en snelheid hebben bewezen daarvoor erg belangrijk te zijn, maar een tekenfilm niets hebben zonder de nodige humor. En ook dat element heeft de nodige veranderingen ondergaan. Oorspronkelijk hadden tekenfilms oorspronkelijk een tweeledig doel: vermaken en opvoeden. Die twee waren zo’n vijftien jaar geleden redelijk in balans, maar tegenwoordig is het opvoedingselement in tekenfilms ver te zoeken. Dat betekent volgens hem niet dat er om Barbapapa en Plons de Kikker niet gelachen werd, maar het ging er in die gevallen meer om wat de kijkertjes ervan opstaken. Tekenfilms kenden over het algemeen een probleem-oplossing structuur: Calimero komt vrolijk uit school, bedenkt zich dan dat hij iets vergeten en is de rest van de aflevering bezig zijn fout goed te maken.

Dat zal Shin Chan niet gebeuren. Het befaamde Japannertje is een ster in het ergeren van zijn ouders, zijn leerkrachten, zijn klasgenoten, of toevallige voorbijgangers. Een half uur lang is hij alles behalve gehoorzaam, complimenteert hij zijn juf met haar lekkere kont en beweert hij dat zijn moeder nog met de dinosaurussen op school heeft gezeten. Een verhaallijn waar het kind iets van kan leren, is nergens te bekennen, laat staan een probleem-oplossing structuur. Humor is niet langer een neveneffect, maar het ultieme doel van de tekenfilm. Natuurlijk is dit bij lang niet alle tekenfilms het geval, maar je zou het een opkomende trend kunnen noemen om het absurde om het absurde uit te zenden.

“Als cartoons voor volwassenen waren bedoeld, zouden ze ‘s avonds worden uitgezonden.”

Die verandering zorgt ervoor dat tekenfilmhumor niet dat het niet alleen kinderen aanspreekt, maar ook jongeren en volwassenen. Die trend is zo’n vijftien jaar geleden voor het eerst gesignaleerd door de makers van The Simpsons, die hier heel slim op inspeelden door een tekenfilm speciaal voor volwassenen te maken. Bart, Lisa, Maggy, Marge en Homer vielen enorm in de smaak bij de mensen waar ze op tv de spot mee dreven. Die trend is aan het doorzetten, meent Nikken: “vroeger waren tekenfilms eigenlijk een kinderproduct terwijl er tegenwoordig ook voor volwassenen allerlei soorten tekenfilms zijn, ook qua inhoud.” Na The Simpsons was er bijvoorbeeld het controversiële Southpark en het relatief nieuwe Happy Tree Friends: tekenfilms die met hun absurde humor, lompe taalgebruik en hoge gewelddadigheidsgehalte door Kijkwijzer niet voor de jonge kijker werden aangeraden.

Het wordt voor ouders steeds moeilijker een grens te trekken tussen verantwoorde en verboden tekenfilms. Kijkwijzer, een initiatief van het NIZW,  heeft daarom die taak met succes op zich genomen: zo’n 70% van de ouders gaf in een onderzoek van het Expertisecentrum Jeugd & Media aan regelmatig de kijkwijzer te raadplegen. Toch is het bestaan van de Kijkwijzer volgens Nikken niet een gevolg van de brutaler wordende tekenfilm: “Kijkwijzer is altijd een nuttig instrument voor ouders en dat zou het twintig jaar geleden ook zijn geweest.” Toch zijn veel ouders niet blij met bijvoorbeeld de eeuwige rowbattles van Yu-Gi-Oh: het geweld, de snelheid en de humor gaan vaak geheel aan het verstand van volwassenen voorbij. “O, wat een zinloos geweld”, zegt Marge Simpson als ze haar kinderen naar een gewelddadige tekenfilm ziet kijken. “Ik begrijp er de aantrekkingskracht niet van.” Bart: “Dat verwachten we ook niet van je, mam.” Lisa: “Als cartoons voor volwassenen waren bedoeld zouden ze ‘s avonds worden uitgezonden.”

Het is dan ook niet verwonderlijk dat ouders hun kinderen liever naar Z@ppelin, Nickelodeon of Ketnet laten kijken, die over het algemeen kindvriendelijke, educatieve en geweldloze programma’s uitzenden. Ook bestaan er plannen om een nieuwe kinderzender te starten: zonder tekenfilms of reclame maar met nieuws, cultuur, drama, muziek en verstrooiing. Een uitzichtloos initiatief, meent columniste Susanne Groeneveld. “Omdat ik niet de illusie heb dat mijn (maar ook andere) kinderen zullen kiezen voor een brave, verantwoorde zender zonder reclame en zonder tekenfilms, zolang er ook nog Fox Kids op de kabel zit.” Nikken ziet de toekomst van de educatieve tekenfilm minder somber in: “ik denk dat kinderen en volwassenen van tijd tot tijd naar Fox Kids kijken voor agressieve films maar dat ze graag ook wat anders willen zien en dan kunnen ze terecht bij Nickelodeon, Z@ppelin of Ketnet. Kinderen zoeken toch een vorm van variatie.” En ook die zenders zijn niet altijd vrij van onverantwoorde tekenfilmhumor. Eendje Kwak die bij Villa Achterwerk ongegeneerd een drol in een pannetje legt, die vervolgens op het vuur zet en zo de hele straat laat onderstromen met zijn poep is niet minder erg dan de blotebillendans van Shin Chan op Fox Kids.

Geef je reactie