Ik leerde Marcel van Roosmalen kennen als de schrijver van stukjes in de nrc.next van woensdag over cursussen in het bedrijfsleven. Dat klinkt niet zo spannend, maar de stukjes die van Roosmalen daarover schrijft tonen dat juist zo genadeloos aan, dat ze hilarisch zijn om te lezen. Ik verheug me er elke week weer op. En nu kan ik non-stop genieten van zijn reportages in zijn boek ‘Het is nooit leuk als je tegen een boom rijdt’. Een recensie.

Voordat zijn stukjes in nrc.next verschenen had ik nog nooit van Marcel van Roosmalen gehoord. Hij schijnt een briljant boek over Vitesse te hebben geschreven, wat ik dus niet gelezen heb omdat het een boek over Vitesse is. Erg charismatisch is hij ook al niet; hij ziet er uit als iemand die chronisch te weinig slaapt en te veel rookt en het lukte hem om ruzie te krijgen met een bus vol bejaarde pelgrims. Even voor de beeldvorming.

Onweerstaanbaar

Toch zijn de verhalen van deze tegendraadse journalist onweerstaanbaar. Dat ligt niet bepaald aan de onderwerpen. Een weekendje weg in de Kempervennen, een bustour door Volendam en het wereldduurrecord vissen met lange hengel spreken nou niet bepaald tot de verbeelding. Wat kun je daar nou over schrijven? Veel, zo blijkt. Van Roosmalen schrijft alles wat hij ziet en hoort op in zijn notitieboekje, en zelfs de meest onnozele waarnemingen komen uiteindelijk in zijn stukjes terecht: “Simone was blond en haar stem deed aan juffrouw Jannie uit Jiskefet denken.” Maar daardoor zie je het wel meteen voor je.

Ongepolijst

Al die verhalen, geschreven voor bladen als Intermediair, Rails en VARAGids, geven een ongepolijst beeld van het Nederland dat je normaal gesproken niet ziet op tv of in de krant. Een Nederland waarin Janmaat zijn vrouw uitscheldt als hij het thee-ei niet kan vinden, waarin netwerkbijeenkomsten beginnen met drie kwartier geklooi met laptops en waarin televisiepubliek moet oefenen op aftellen van 3 naar 0.

Het is zijn schrijfstijl die de stukjes van Marcel van Roosmalen over de meest lullige evenementen in Nederland de moeite van het lezen waard maken. Van Roosmalen grossiert in droge typeringen die van zichzelf niet per se grappig zijn, maar dat wel worden doordat hij ze uit hun context haalt, wat de meest komische gesprekken oplevert, bijvoorbeeld tussen Mat Herben en een deur: “De deur piept. ‘Ssst’, zegt Herben tegen de deur.”

Knullig en herkenbaar

Wat zijn teksten ook bijzonder maakt, is dat van Roosmalen nooit de geroutineerde journalist uithangt. Daarvoor staat hij ook best vaak met zijn mond vol tanden op het moment dat er scherpe vragen worden verwacht. Of als hij wordt gevraagd naar zijn insteek, die hij eigenlijk niet heeft. En in een openhartig stuk getiteld ‘HP/De Tijd’ beschrijft hij onomwonden waarom hij  na zes jaar de deur van deze redactie achter zich dichttrok. “Voor een opiniebladjournalist had Marcel van Roosmalen verrassend weinig opinie”, schrijft hij over zichzelf.

Geen mening

Wat dat betreft is zijn houding juist een verademing: eindelijk een journalist die niet overal een mening over heeft, maar die gewoon opschrijft wat hij waarneemt. En dat werkt. Ik heb althans nog nooit zo hard moeten lachen bij het lezen van een stukje over Ronald en Frank de Boer. Toch wordt het nergens een kunstje: in al zijn stukjes weet Van Roosmalen de lezer te verrassen.

Zijn stukjes beginnen bijvoorbeeld vaak met een verslag van het telefoongesprek met de persvoorlichter van het betreffende evenement, of de autoreis samen met de fotograaf ernaartoe. Dat maakt zijn stukjes herkenbaar en grappig voor andere journalisten en verslaggevers. Iedereen die wel eens een evenement heeft moeten verslaan of een persconferentie heeft bijgewoond weet hoe het is om door hyperenthousiaste voorlichters te worden meegesleurd of te worden aangesproken door aanwezigen die precies denken te weten wat voor een journalist interessant is. Alleen halen die dingen doorgaans de krant niet.

Cynisch

‘Het is nooit leuk als je tegen een boom rijdt’ (een uitspraak van de gerolstoelde volkszanger Koos Alberts) is een kleurrijke verzameling stukjes over personen, plekken en gebeurtenissen. De schrijver mag dan een cynische jongen zijn die het daardoor regelmatig aan de stok krijgt met persvoorlichters en andere figuren; iemand die zulke leuke stukjes schrijft kan toch haast niet onaardig zijn?

Op zondag 3 keer naar de kerk, bij de verkiezingen op de SGP stemmen en geen tv in huis; Barneveld staat bekend als reformatorisch dorp. Maar Barneveld is tevens thuishonk van de steeds groter groeiende kerkgemeenschap Doorbrekers. Een dankbaar onderwerp voor veel roddelgesprekken, die meestal gaan over handen die vol overgave in de lucht worden gestoken, confettikanonnen tijdens de kerkdienst en wat dat allemaal wel niet moet kosten.

Maar dat is wel oppassen geblazen, want voor hetzelfde geld is je gesprekspartner ook een doorbreker.  Daarom beginnen veel van die roddelgesprekken tussen Barnevelders met de zin ‘zit hier iemand bij de Doorbrekers?’ waarna er een beerput wordt opengetrokken. Tenminste, als iedereen ontkennend antwoordt.

En het lastige is; je ziet er niks van als iemand bij de Doorbrekers zit. Bij gereformeerden is het makkelijk, die zien er elke dag uit als matrozen, met het haar keurig ingevlochten, witte kniekousen en op zondag een bijpassend hoedje. Bij de Doorbrekers ligt dat er niet zo dik bovenop.

Daarom – en nu kom ik eindelijk to-the-point – was ik lichtelijk verbaasd toen een mede-campinggast zich afgelopen zomer op de camping in Luxemburg ontpopte als aspirant-Doorbreker. Geen echte, want hij kwam uit Apeldoorn en daar zit nog geen Doorbreker-vestiging. Zouden ze wel kunnen doen trouwens, en dat dan de Apeldoorbrekers noemen.

Maar hij kwam regelmatig op de camping in Voorthuizen en daar had hij van de Doorbrekers gehoord. Kwamen wij uit Barneveld? Waarom zaten wij dan niet bij de Doorbrekers? ‘Zo dicht bij het vuur van de heilige geest!’ sprak hij terwijl hij zijn armen spreidde en zijn ogen ten hemel richtte. Dat laatste is niet waar, maar dat vond ik gewoon leuk om erbij te verzinnen. Waarop wij iets mompelden over uitslapen, geen behoefte en we kennen al die liedjes niet.

Maar gelukkig had deze christelijke medemens ook vakantie van zijn kerk, want hij probeerde ons verder niet te bekeren. Toch leverde deze ervaring wel een nieuwe levensles op: de volgende keer toch maar geen christelijke camping uitkiezen om onze vakantie door te brengen. Of ons vermommen als matroos.

Deze column schreef ik als oefenopdracht voor een workshop column schrijven van Erik Roest bij de BDU.

Na mijn beschouwing over het inmiddels alom erkende fenomeen mediaparkmeisjes vandaag een relaas over de uiterlijke kenmerken van de typische mediaparkjongen. Met jongen bedoel ik de mannen tussen pakweg de 20 en 35 jaar. Hoewel ik ook mediaparkjongens ken die al 44 zijn. Eigenlijk zijn mediaparkjongens net als mediaparkmeisjes een beetje leeftijdsloos. Hoe de mediaparkjongen te herkennen en daarmee om te gaan:

1.  Net als mediaparkmeisjes zien mediaparkjongens er altijd (ook ’s avonds) uit alsof ze net uit bed komen. Alleen heet dat bij jongens een ‘out of bed’-look.

2.  Ze doen hun gympen nooit uit, ook niet ’s nachts.

3.  Ze dragen meestal een stoere schoudertas die nonchalant ergens halverwege hun benen hangt te hangen.

4.  Ze kijken verveeld en daardoor heel stoer (zo van: het boeit me helemaal niks dat ik de hele dag met bekende Nederlands werk).

De meeste mediaparkjongens zijn producer of editor, dat zie je zo. Zitten de hele dag achter een drie beeldschermen programma’s te monteren en koffie (oh nee – latte!) te tanken of lopen druk rond met draaiboeken en scripts. Dragen kleding die best hip of in elk geval niet onhip is, maar het mag er absoluut niet uitzien alsof ze er moeite voor hebben gedaan.

Eigenlijk lijken de mediaparkmeisjes en –jongens van deze wereld een soort figuranten. Misschien worden ze wel ingehuurd om het mediapark die specifieke sfeer te geven, van ‘wij maken de programma’s die je elk dag kijkt en WE DON’T CARE!’

Je ziet ze ook altijd maar één keer. Het is niet zo dat je elke dag met dezelfde mediaparkmeisjes en –jongens in de trein zit. Meestal beginnen ze pas laat in de ochtend (want die talkshows waar ze voor werken zijn pas ’s avonds laat afgelopen) dus een 9 tot 5-ritme kennen ze niet. En buiten het mediapark bestaan ze simpelweg niet. Ze komen ’s morgen nergens vandaan en ze gaan ’s avonds nergens naartoe; ze bestaan gewoon alleen op het mediapark, hun biotoop. Een geruststellende gedachte.

Sinds ik op het Mediapark werk, zie ik ze ’s ochtends altijd lopen: mediaparkmeisjes. Feitelijk gezien is iedereen van het vrouwelijke geslacht die op het mediapark werkt natuurlijk een mediaparkmeisje, maar ik zou daar toch wat nuance in aan willen brengen. De dames die ik omschrijf als mediaparkmeisje, beschikken over een aantal zeer soortspecifieke eigenschappen:

1. Hun leeftijd is moeilijk te schatten: ze zouden net zo goed 22 als 31 kunnen zijn. In het Engels bestaat daar het mooie woord twentysomething voor.

2. Ze zien eruit alsof ze vijf minuten geleden uit bed zijn gestapt en het staat ze nog goed ook. Superirritant.

3.  Ze hebben meestal lang haar, dat ze los dragen of nonchalant met een knip bij elkaar houden. Zo nonchalant dat ik dat zelf nooit voor elkaar krijg, hoe hard ik het ook probeer.

4.  Ze zien eruit alsof ze vergroeid zijn met hun Iphone of Blackberry, maar toch zitten ze daar zelden mee te spelen. Hebben ze niet nodig. En toch weet je dat ze er een hebben.

5.  Ze zijn degenen die de verkoop van bodywarmers in stand houden.

Het moge duidelijk zijn dat ik mezelf niet vereenzelvig met de meisjes die door mij gedefinieerd worden als mediaparkmeisje. Al was het alleen al omdat ik me altijd hopeloos over- of underdressed voel als ze op Hilversum in de trein naar Noord stappen. Op dagen die ik heb uitgeroepen tot rokjesdag komen ze in afgetrapte sneakers en afgedragen skinny jeans binnen. En heb ik bij hoge uitzondering een keer sneakers aan onder een oude spijkerbroek, dan hebben zij achter mijn rug om afgesproken die dag allemaal een legging en hakken aan te doen. Superflauw.

Maar ik ben niet jaloers op de mediaparkmeisjes of zo. Meestal zijn ze producer bij een groot commercieel programma of redacteur bij een talkshow en moeten ze de hele dag allerlei mensen bellen. Getsie. Het is meer dat ik die cultuur van mediaparkmeisjes zo fascinerend vind. En ik me afvraag wat er gebeurt als ze ouder worden. Verdwijnen ze dan stilletjes van het mediapark om in een tehuis voor uitgerangeerde mediaparkmeisjes te gaan wonen? Of zijn de verlopen veertigsters die over het mediapark sjokken met een grauwe huid van het roken de mediaparkmeisjes van vroeger? Je zou er een scriptie over kunnen schrijven.

Maar als er mediaparkmeisjes zijn, moet er ook zoiets bestaan als mediaparkjongens. En die zijn er natuurlijk ook. Met schoudertassen, een verveelde blik en voor de rest zo’n beetje dezelfde eigenschappen als mediaparkmeisjes. Op het lange haar na natuurlijk.  Daarover de volgende keer meer.

Onderstaand essay schreef ik vorig jaar in het kader van de Prijs voor de jonge kunstkritiek. Deze wedstrijd is opgericht om de recensie in zijn glorie te herstellen, omdat de ruimte voor goede kunstkritieken in de media steeds kleiner wordt en zich verplaatst naar internet. In mijn essay betoog ik dat het helemaal niet erg is dat de meeste recensies uit maar 200 woorden en een aantal sterren bestaan. Ik heb er niet de hoofdprijs van € 10.000 euro mee gewonnen, maar mijn essay is in elk geval gepubliceerd op de website van de Prijs voor de jonge kunstkritiek. Dat is ook wat waard.

Om de kunstkritiek nieuw leven in te blazen, wil de organisatie van deze wedstrijd graag recensies ontvangen van jonge journalisten. Maar dan wel recensies van minimaal 1000 woorden. Ik heb überhaupt nog nooit een recensie gelezen die zo lang was, laat staan dat ik er een van die lengte geschreven heb. En dat terwijl ik toch een aardig portfolio heb opgebouwd. De eis van minimaal 1000 woorden zette me wel aan het denken. Bijt de organisatie zichzelf niet in de staart door zich af te vragen hoe het toch komt dat de kunstkritiek afkalft, en vervolgens een wedstrijd uit te schrijven voor recensies van minimaal twee kantjes lang, een boekwerk in dit journalistieke genre?

Een goede recensent weet de essentie van wat hij recenseert in een paar alinea’s te vatten, met tussen de regels door een oordeel en aandacht voor aspecten als ontstaansgeschiedenis en maatschappelijke relevantie. Lang genoeg om de lezer een idee te geven van de betreffende kunstuiting en kort genoeg om hem te prikkelen en nieuwsgierig te maken naar meer. Maar de echte kunstkritiek, waarin exposities en boeken van haver tot gort worden besproken, verliest terrein in krant en tijdschrift. Is dat een verlies voor het culturele domein? Of is de afgeslankte versie van de kunstkritiek niet meer dan een logisch en onvermijdelijk gevolg van de hedendaagse internetcultuur, waarin kranten het afleggen tegen weblogs en kunst en cultuur van iedereen zijn?

De organisatoren van deze wedstrijd betreuren de teloorgang van de kunstkritiek in de oude stijl. Er is in oude media steeds minder ruimte voor uitgebreide en goed onderbouwde recensies. In plaats daarvan plaatsen kranten korte tweekolommertjes waarin beschrijving, achtergrondinfo en oordeel in 300 woorden of minder geperst zijn.  Zijn mensen dan niet meer geïnteresseerd in de verhalen achter kunstwerken, in de beweegredenen van de kunstenaar en al die andere aspecten die zo kernmerkend zijn voor de kunstkritiek? Jawel, maar die informatie googelen ze zelf wel bij elkaar, als die ene krantenrecensie of internetreview ze nieuwsgierig genoeg heeft gemaakt. Welkom in de wereld van de recensie 2.0.

Kunst en journalistiek

Kunst is voor een groot deel afhankelijk  van de journalistiek. Tentoonstellingen, musicals, films en exposities hebben recensies in de kranten en bladen nodig om naamsbekendheid te creëren, publiek te trekken en dus geld te verdienen. Maar de journalistiek is de afgelopen jaren veranderd. Onder invloed van dalende oplages en de stijgende populariteit van internet als nieuwsbron, hebben kranten hun papieren aanpak moeten wijzigen en ook een internetstrategie moeten bedenken. Dat is de ene krant beter gelukt dan de andere. Sommige experimenten met de aanvankelijk zo bejubelde burgerjournalistiek zijn faliekant mislukt en de meeste krantensites komen niet verder dan een digitale versie van de krant die ‘s morgens op de mat ligt.

Er is al veel geschreven over de toekomst van de krant, en die stukjes zijn meestal somber van aard. Mensen zijn steeds minder bereid om voor nieuws te betalen, waardoor abonnees afhaken en kranten andere tactieken moeten verzinnen om geld te verdienen. Dat komt vooral doordat het uitstorten van een lading informatie over de lezers niet meer thuishoort in een tijdperk waarin lezers, luisteraars en kijkers in de eerste plaats gebruikers zijn geworden. “The people formerly called the audience are now participants,” stelt Dan Gillmor dan ook in zijn boek We the media (2004: 30). Krant en televisie in de traditionele vorm zorgden voor eenrichtingsverkeer, waarbij ‘het volk’ luisterde naar wat de professionele verslaggever te weten was gekomen; met de opkomst van internet geldt deze tweedeling niet meer. De voormalige luisteraar of lezer beschikt over praktisch dezelfde middelen als de journalist, kan reageren, zijn nieuws bij elkaar zoeken en deelnemen aan discussies.

Een sociaal medialandschap

Het medialandschap wordt steeds socialer: internet is niet alleen plek om informatie op te zoeken, maar ook om informatie te delen, in contact te blijven met anderen en deel te nemen aan de publieke sfeer. Nieuwe media worden namelijk gekenmerkt door vier eigenschappen: multimedialiteit, virtualiteit, interactiviteit en connectiviteit (Raessens, 2005: 374). Via internet, smartphone en social media zoals Facebook, Twitter en Hyves zijn gebruikers op meerdere en laagdrempelige manieren in staat om zelf betekenis te geven aan nieuws, muziek of hun persoonlijke passie. Daarnaast manifesteren deze nieuwe media zich op veel plekken in ons dagelijkse leven, waardoor we gewend raken aan de onbeperkte beschikbaarheid van informatie (het anytime, anywhere-principe) en de visuele aard van nieuwe media. Als we niet binnen drie klikken vinden wat we zoeken, geven we op en als we meer dan twee alinea’s aan tekst moeten lezen ook.

Daarom bestaan veel internetreviews slechts uit een paar regels tekst en een cijfer- of sterrenwaardering. Dat zie je bijvoorbeeld op websites voor elektronica, waarop gebruikers hun aankopen de hemel in prijzen of juist de grond in boren. Over de meest uiteenlopende apparaten, van usb-sticks tot wasmachines, zijn talloze reviews te vinden op internet. Veel recensies in de krant en tijdschrift beginnen een beetje te lijken op zulke reviews. Een rijtje specificaties, een korte mening, een korte context en tot slot het eindoordeel in 1 of meer sterren. Sommige recensenten menen dat je zo’n recensie eigenlijk geen kunstkritiek kunt noemen. Maar als de lezer daardoor denkt: ‘die voorstelling moet ik zien!’, dan  is het doel van de recensent toch bereikt?

De opmars van internet en social media heeft verstrekkende gevolgen voor de journalistiek. Journalisten moeten er niet rücksichtslos vanuit gaan dat de lezer het interessant vindt wat hij schrijft als er zoveel online alternatieven zijn die naar de lezer lonken.  Deze online alternatieven hebben er namelijk ook toe geleid dat kranten een positie moeten zien te veroveren op internet en hun papieren krant op een andere manier moeten presenteren aan de gebruiker. Sommige kranten bezwijken onder die druk, andere proberen het te redden door over te gaan op tabloidformaat. Dat heeft veel voordelen, voor de maker en voor de lezer. Maar een recensie van twee A4’tjes zal je daarin niet snel aantreffen. Een kleinere krant vergt een andere aanpak van de journalist, die ook nog rekening moet houden met adverteerders die graag in de krant gezien willen worden. Alleen al daarom is de kunstkritiek van meer dan 1000 woorden ten dode opgeschreven.

De kunstkritiek

Met die informatie op zak zouden recensenten bij het schrijven van hun artikelen meer uit moeten gaan van de lezer. Wat wil hij weten over het gerecenseerde, wat zijn de bijzonderheden, de details die niet op te zoeken zijn op internet? Dat betekent niet dat je je als journalist volledig moet voegen naar de wensen van de lezer, maar een beetje inlevingsvermogen kan geen kwaad. Dat vindt ook Irene Costera Meijer, docente mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam:  “heel veel journalisten hebben een enorm dédain voor het woord ‘populair’. In de populaire journalistiek gaat het er niet om wat je zelf leuk vindt, maar waar anderen iets aan kunnen hebben. Kun je je voorstellen dat een andere invalshoek dan die van jou interessante actualiteiten en opinies oplevert? […]Het gaat erom dat je het nieuws zodanig inkadert dat de mensen gaan denken: ‘oh, zit dat zo?’” (in Drok et al., 2001: 89). Dat geldt ook voor recensies: vraag je altijd af of de informatie in je recensie voor de lezer interessant is, of dat je het alleen voor jezelf, of voor insiders, leuk is om te lezen.

Een andere reden om als journalist naar je publiek te luisteren, is dat het publiek anders niet meer naar jou luistert. Dankzij nieuwe media is alles on demand verkrijgbaar: voor interessante informatie heeft de lezer van nu een abonnement op een RSS-feed en voor alles wat hem niet interesseert een afstandbediening. Dat besef moet nog doordringen onder journalisten. Veel lange recensies bestaan echter voor een groot deel uit informatie die alleen interessant is voor ingewijden of voor mensen die de betreffende voorstelling, film of expositie ook hebben gezien. En daar schrijf je recensies niet voor. Recensies moeten mensen prikkelen, nieuw publiek aanboren en de lezer iets nieuws vertellen. Daar is wel degelijk plek voor in krant en tijdschrift, alleen in een iets andere vorm.

Op internet hebben ze dat begrepen. Kunst en cultuur zijn daar vogelvrij en voor iedereen toegankelijk. Rond elke film of zanger is wel een hyve of andere online community opgericht. Iedereen kan zijn mening geven, van gedachten wisselen met anderen, stemmen in polls, reacties geven en reageren op reacties. Een filmrecensie in de krant heeft een kleiner bereik dan een review op IMDb.com, de Internet Movie Database.

In zijn betoog ‘Kunstkritiek is meer dan vijf sterren’ (de Volkskrant, 2010) beschrijft bijzonder hoogleraar journalistieke kritiek Maarten Doorman de in zijn ogen ideale site voor kunstkritiek: “Zo’n site zou alle kunsten behandelen, hoge en lage cultuur, eigentijds en historisch, met een oog voor het nieuwe en steeds vanuit de vraag: wat verschijnt er, wat doet ertoe en wat heeft het ons te zeggen?” Een universele definitie van de recensie zoals die in de krant staat eigenlijk, alleen met drie belangrijke toevoegingen: “linken, plakken en reageren”, zoals hij zelf schrijft. Recensenten zouden van een recensie een interactief en daardoor inhoudelijk beter stuk moeten maken.  Niet alleen om de lezer van nu een plezier te doen, maar ook om kranten bestaansrecht te geven: “Hoe moeilijk kranten het nu ook hebben, ze zullen moeten investeren in juist één van die gebieden waarop ze zich kunnen onderscheiden, in de kunstkritiek dus, zolang ze tenminste de deskundige kunstjournalisten in huis weten te houden.” Ik hoop net als Doorman van harte dat kranten blijven investeren in recensenten, alleen maakt hij de denkfout dat internet een digitale versie van een krant is, die je van voren naar achteren leest en daarna bij het oud papier gooit. De internetlezer scant, selecteert, klikt heen en weer en kijkt liever een filmpje dan dat hij leest. Een tekst kan nog zo goed zijn, maar als de lezer tien keer naar beneden moet scrollen om alles te lezen, zoals het geval is met het betoog van Doorman zelf, zullen weinig mensen bereid zijn de tekst van begin tot eind te lezen.

CultuurBewust.nl is een voorbeeld van hoe de recensie het op internet kan overleven. Studenten en jongeren uit alle windrichtingen schrijven op deze website recensies, interviews en reportages over cultuur in de breedste zin van het woord, onder begeleiding van een goed georganiseerde eindredactie. De artikelen zijn ongeveer 500 woorden lang en, als het even kan, aangekleed met een Youtube-filmpje of relevante tweets over het onderwerp. Op die manier wil CultuurBewust.nl jongeren interesseren voor cultuur en tegelijkertijd voor het schrijven over cultuur. Een bewijs dat serieuze journalistiek ook op internet bedreven kan worden en dat het medium ten onrechte door veel journalisten niet serieus wordt genomen. Ook in 500 woorden kun je een analytische recensie met een onderbouwde mening neerzetten, zonder te blijven hangen in oppervlakkigheden en “persoonlijke meninkjes”, zoals Doorman veronderstelt.

Toekomst van de kunstkritiek

De interesse voor cultuur zelf loopt niet terug, maar de interesse voor uitgebreide teksten daarover wel. Als we de analyses van de krantenbusiness op het weblog van De nieuwe reporter moeten geloven, zullen betaalde kranten snel achterhaald zijn en zal de journalistiek zich alleen nog maar meer verplaatsen naar internet. Daar staat een tekst van 500 woorden al gelijk aan een flinke kluif en moet de lezer behoorlijk welwillend zijn om zo’n stuk in zijn geheel te lezen. Dat vereist originaliteit van de schrijver, en de kunst om de lezer in te pakken met spitsvondige analyses, verrassende inzichten en nieuwe informatie. Daarnaast moet de online recensie visueel aantrekkelijk zijn. Als je in je recensie beweert dat 3D-animaties niets toevoegen aan een film, plaats dan een fragment uit de film bij de recensie, zodat de lezer dat zelf kan beoordelen en tegelijkertijd even een korte leespauze kan inlassen. Op die manier maak je je recensie niet alleen aantrekkelijker, maar ook geloofwaardiger.

Dat betekent niet dat een recensie een hapsnap samenraapsel van wist-je-datjes en multimedia moet zijn. De recensie is namelijk één van de mooiste journalistieke genres. In een recensie kun je als journalist veel van jezelf kwijt. Een kritische blik en een scherpe pen vormen als het ware het cement voor de recensie die je met interessante informatie, kennis en visies aan het bouwen bent. Een goede recensie is eigenlijk op zichzelf een soort kunstwerk.  Zelfs negatieve recensies zijn, mits goed geschreven, leuk om te lezen. Als de lezer maar het gevoel heeft dat de recensent hem iets nieuws heeft verteld, en niet een dertien-in-een-dozijnoordeel dat hij net zo goed in elk willekeurig ander blad kon lezen.  Goed opgebouwde recensies met weloverwogen meningen hebben nog net zo veel bestaansrecht als vroeger, alleen vraagt het veranderde medialandschap om een andere aanpak.

Een beter alternatief

Iedereen met een weblog kan zich journalist noemen. Door tools als Twitter en mobiele camera’s heeft de journalistiek een civieler karakter gekregen. Er zijn talloze websites en weblogs, soms zelfs opgezet vanuit de krant, waarop de voormalige lezer nu zelf als journalist verslag doet van gebeurtenissen in zijn omgeving. Maar journalistiek blijft een vak, daar is bijna iedereen het na een paar mislukte burgerjournalistieke initiatieven het wel over eens. Desondanks is de burger als lezer geen passieve ontvanger, maar een nieuwsgierige gebruiker, die graag zelf wil kiezen welke artikelen hij leest en welke filmpjes hij kijkt. En als hij kan kiezen tussen een diepgravende recensie van  2 kantjes of een review van 3 zinnen met 5 sterren, zal hij kiezen voor het laatste. Het is niet die keuze die we als journalisten moeten proberen te veranderen, er moet gewoon een beter alternatief geboden worden. En in mijn optiek bestaat dat alternatief uit een beknopte tekst met een uitgesproken stijl die zich qua vorm en inhoud heeft aangepast aan de huidige internetcultuur, zoals in dit essay beschreven. Wil iemand nu het reglement van deze wedstrijd veranderen? Dan kan ik de volgende keer ook een recensie insturen.

Er bestaat een boek met de ondertitel ‘Zij is superintelligent maar heeft geen idee hoe de wasmachine werkt’. Om de een of andere reden vindt mijn vriend dat wel op mij slaan. Ik ben toevallig wel degene die de wasmachine bedient thuis, maar over het algemeen heb ik het inderdaad niet zo op huishoudelijke apparaten met ingewikkelde knopjes. Ik moet bekennen dat ik niet eens koffie kan zetten. Ik laat zelfs Senseo mislukken.

Ik heb dan wel een Mastertitel op zak, maar veel alledaagse dingen weet ik gewoon niet. Nooit geleerd op het vwo of de universiteit. Soms denk ik wel eens: had ik maar een vak geleerd. Ik heb veel verstand van nieuwe media, maar ik kan geen website ontwerpen. Ik weet veel over de journalistiek, maar ben geen doorgewinterde verslaggever. Ik ben namelijk opgeleid tot wetenschapper, en dan hoef je niet te weten hoe iets werkt, je hoeft het alleen maar te onderzoeken. En er vervolgens in moeilijke woorden een veel te lang essay over schrijven. Dat niemand leest. Behalve andere onderzoekers. Wat dus zinloos is. Het echte werk laten wetenschappers over aan de mbo’ers en hbo’ers en zeggen daar dan dingen over als ‘ja, haren knippen, dat moet ook iemand doen natuurlijk’.

Toen ik afstudeerde was ik ervan overtuigd dat bedrijven stonden te trappelen om mij en mijn hoofd vol kennis aan te nemen. Maar op vacaturesites was er bar weinig vraag naar mensen die goed konden nadenken. Daarentegen kwam ik veel advertenties tegen voor ‘medewerkers binnendienst’ en ‘accountmanager’ en ‘management consultant’. Ik heb nog steeds geen idee wat die woorden betekenen.

Ik lachte mijn zusje op het vmbo wel eens uit als ze moest oefenen voor een tentamen haren wassen. Maar eigenlijk had het me best leuk geleken: cadeautjes inpakken en bloemschikken en daar nog een cijfer voor krijgen ook. Ik heb nog wel een poging gedaan om een meer praktische richting in te slaan, toen mijn beste vriendinnetje na de brugklas een havo-advies kreeg en ik een vwo-advies. Ik besloot daarop alle volgende reptities en so’s te verpesten zodat mijn cijfers toch niet hoog genoeg zouden zijn voor het atheneum en ik met haar naar de havo kon. Het lukte niet.

Achteraf ben ik blij dat ik het vwo heb afgemaakt en een universitaire opleiding heb gevolgd. In combinatie met mijn schrijfvaardigheid maakt me dat in ieder geval een goede webredacteur. Al had ik best wat meer praktijkervaring willen opdoen; projectmatig werken, SWOT-analyses maken; van die dingen die ze op het hbo leren. Waar je een diploma voor krijgt en je kunt zeggen: ‘ik ben bedrijfskundige/communicatiespecialist/multimediadesigner’.

Maar er zijn ook mensen die het omgekeerd zien. Zo werd ik een keer bij de kapper geknipt door een meisje dat me quasi geinteresseerd vroeg wat ik voor werk deed. Om het niet te ingewikkeld voor haar en haar mbo-diploma te maken, zei ik: ‘ik schrijf teksten voor websites’. ‘Oja’, verzuchtte ze: ‘dat moet natuurlijk ook iemand doen’.

Omdat ik tegenwoordig meer sollicitatiebrieven schrijf dan stukjes voor mijn website, is het hier de laatste tijd nogal rustig. Maar er zijn zat dingen waar ik me druk om maak, zoals het broeikaseffect, de BTW-verhoging voor de kunstsector en het onnodig afzakken van leggings.

Het is zo makkelijk om te zeggen dat ik het druk heb en daardoor niet aan mijn website toekom, maar dat is niet helemaal waar. Ik kies er helemaal zelf voor om na het avondeten 3 afleveringen van mijn favoriete serie te kijken in plaats van achter mijn schrijftafel te gaan zitten. En dat is helemaal geen straf hoor, met 2 beeldschermen van 19 inch (hopelijk lezen er geen inbrekers mee) en een supersnelle computer op mijn hardhouten Ikea-bureau. Nu zijn er vast heel veel mensen die roepen dat ik prioriteiten moet stellen, todo-lijstjes moet maken en ‘Getting things done’ moet lezen. Van die mensen krijg ik altijd een beetje de kriebels; lifehackers zijn toch een beetje de Jehova’s getuigen onder de internetgebruikers. Maar ook de cynicus in mij moet deze mensen toch een beetje gelijk geven. Ik betrap mezelf er regelmatig op dat ik nog geen mailtje kan typen zonder dat ik ondertussen een paar websites aanklik, een filmpje start op Youtube en – o momentje, m’n glas is leeg, even naar de keuken. Maar ja, dan had niemand maar de mogelijkheid om meerdere tabbladen tegelijk in je browser te openen moeten uitvinden.

Het is in elk geval geen wonder dat de RSS-feed van mijn website de laatste tijd geen nieuwe berichtjes uitspuugt. En een nieuwe site (over toetjes en taarten) staat al een jaar lang in de steigers; ik hoop maar dat ie online gaat voor m’n pensioen. Daarom werd mijn aandacht tijdens het doelloos surfen op internet ogenblikkelijk getrokken door de titel van een blogpost op Sochicken.nl die luidde ‘Productiever worden door minder te doen’. Ik las er van alles over prioriteiten, treuzelen en uitstellen en herkende mezelf vooral in de laatste 2 woorden. Ik las dat ik todo-lijstjes moest maken met maar 3 taken erop en dat ik mezelf daarna een schouderklopje mag geven. Daar wordt een mens als ik (die model heeft gestaan voor de uitdrukking ‘liever lui dan moe’) blij van!

Maar ondanks al deze positieve praatjes zit me toch iets dwars. Ik wil niet dat mijn leven bestaat uit takenlijstjes, actiepunten en brievenbakjes. Ik wil niet dat ik na het afwassen met mijn vriend het gevoel heb dat ik weer iets van mijn lijstje kan afstrepen. Als je zoiets sufs als het uitlaten van de hond of een boodschap doen op de markt gaat categoriseren als ‘taak’, bestaat je leven straks ineens alleen nog maar uit ‘taken’ en ‘projecten’. En daar heb ik niet zo’n trek in. Quality time doorbrengen met mijn vriendje en familie vind ik geen taak die je inplant, maar een cadeau. Daar heb ik geen Getting things done-evangelisten voor nodig. Maar toch ben ik blij met mezelf. Want ik heb er weer een stukje bij op m’n website. En ik heb en passant ook nog 2 geweldige sites ontdekt: Sochicken en Stofzuigerzen (‘praktische tips voor een leuk en eenvoudig huishouden’). Mijn lijstje voor vandaag is weer gedaan! Aan het eind van de blogpost stond trouwens een link naar een cursus over uitstelgedrag. Maar dat stel ik nog maar even uit.

Wie herkent zich in de regering die afgelopen donderdag op het bordes stond? Henk en Ingrid, ook al stond hun Geert er zelf niet eens tussen? Wie dacht er op 9 juni; ik hoop dat er een kabinet komt dat lekker veel geld gaat investeren in de joint strike fighter en dat ervoor zorgt dat honderden musea en theaters misschien wel hun deuren moeten sluiten? Toen ik mijn stem uitbracht, had ik in elk geval een ander Nederland voor ogen dan dit kabinet van VVD en CDA met de gedoogsteun van de PVV van plan is.

Toen de VVD enkele dagen na de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen ging praten met de PVV over een mogelijk rechts kabinet, dacht ik net als de rest van Nederland: ‘ach, dat is gewoon voor de vorm, wie neemt Geert Wilders nou serieus?’ Dat bleek een misrekening. Wilders krijgt dan wel geen regeringsverantwoordelijkheid, hij mag wel roepen wat hij wil en blokkeren wat hij niet wil. En in plaats van Wilders schamper uit te lachen om zijn zoveelste idiote wetsvoorstel (meestal iets met hoofddoekjes of  ‘linkse hobby’s’) zullen de andere partijen hun best moeten doen om hem te overschreeuwen.

Dankzij het nieuwe kabinet kunnen moslima’s die geëmancipeerd genoeg zijn om te werken maar wel een hoofddoek dragen straks fluiten naar een baan als politieagent of rechter. Boerka’s worden verboden. De immigratie moet met de helft omlaag. Hoe moeten moslims en andere buitenlanders zich ooit welkom voelen in dit Nederland? Met een regering die vooral tegen een heleboel is, die geen kansen zien maar alleen problemen? Met Geert Wilders lachend op de achterbank. De naam van zijn partij lijkt vooral te gelden voor zijn Nederlandse landgenoten, want vrijheid is iets wat hij buitenlandse Nederlanders eigenlijk niet gunt.

Op internet wemelt het van de speculaties en theorieën over het aanstaande kabinet. Misschien valt het binnen een week. Misschien valt het allemaal wel mee met de maatregelen van het kabinet of wordt er een aanslag op Wilders gepleegd. Maar ik laat de toekomst van Nederland liever niet afhangen van zulke externe factoren. We moeten het nieuwe kabinet laten zien dat er niet 74 mensen in de oppositie zitten, maar dat we daar met zijn allen zitten. Niet door te demonstreren op het Binnenhof of met een anti-Wilderspagina op Facebook. In plaats van de nadruk te leggen op negativisme, is het juist belangrijk om de regering en de rest van Wilders-stemmend Nederland te laten zien wat er wel kan en wat er wel goed gaat.

Dat hoeven geen enorme publiciteitsstunts te zijn. En we hoeven ook niet gekleed in boerka massaal de straat op te gaan. Het gaat erom te laten zien dat we solidair zijn met de minderheden die dit regeerakkoord treft. Dus laten we tussen de middag aan de ministers in Den Haag Turkse pizza’s en broodjes shoarma gaan uit gaan delen. Laten we feestjes houden met een mooie hoofddoek als dresscode. Wat mij betreft houden we een petitie om van het Suikerfeest een nationale feestdag te maken. En dan gooien we 5 mei eruit. Dat vieren we dan wel weer als we bevrijd zijn van Geert Wilders.

Dit essay schreef ik in het kader van een essaywedstrijd van nrc.next over het fenomeen Wilders en de staat van de Nederlandse democratie.

Maar tegen die tijd is je kersverse gesprekspartner al lang afgehaakt. Bovendien is taal van iedereen en dus geen exclusief terrein van de taalliefhebber, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de golden retrieverliefhebber of de computernerd. Terwijl ik wel degelijk meer van taal weet dan de gemiddelde golden retrieverliefhebber. Ik zou er bij wijze van spreken zelfs een boek over kunnen schrijven en dat dan ‘Taal is zeg maar echt mijn ding’ noemen.

Wat het daarentegen altijd goed doet in een kennismakingsgesprek, is zeggen dat je van reizen houdt. Niet iedereen houdt van reizen, maar iedereen houdt van mensen die van reizen houden. Reizen, dat klinkt als met een backpack op je rug exotische gerechten uitproberen aan de kant van de weg bij locals in Peru. Terwijl het eigenlijke reizen bestaat uit 14 uur in een krappe vliegtuigstoel zitten. Maar het levert wel leuke verhalen op, waarmee mensen die van reizen houden zich graag populair maken op feestjes en borrels. Liever nog dan met mensen die niet van reizen houden, praten mensen die van reizen houden met andere mensen die van reizen houden. Dan kan het gebeuren dat je zinnen opvangt als ‘oja Gambia, daar heb ik goede verhalen over gehoord’ of ‘Ga je naar Nepal? Dan moet je echt…’. Leuk als je daarnaast staat met een colaatje in je hand, als je verste vakantie naar een viersterrenhotel op Rhodos was. Wat je dan kunt doen als mens die niet van reizen houdt, is je stilletjes van het gesprek tussen de mensen die van reizen houden afwenden, of je er volop in mengen met een gezonde dosis cynisme. Dat wordt meestal niet zo gewaardeerd, maar je kunt er wel leuke columns over schrijven.

Zo was ik een keer in gesprek met 2 avontuurlijke types die tijdens hun vakanties het liefst gaan olifantjerijden in India of van watervallen afspringen in Mexico. Uit de oneindige diepten van hun verhalendatabase werd een anekdote over een reis naar Guatemala of Bolivia verteld, dat wisten ze niet meer precies. (Dat krijg je als je veel reist denk ik, ik zou het niet weten). De felgekleurde gebreide schoudertassen die ze bij zich hadden kwamen daar ook vandaan, vertelden ze trots. De meeste mensen zouden daarop de tassen bewonderend aanraken, maar in plaats daarvan zei ik: ‘Ach, op het label staat gewoon ‘made in China’ hoor’. Ik had zoiets namelijk laatst ook bij de Xenos gezien. Verontwaardiging alom natuurlijk, want ze hadden de tassen toch echt bij een authentiek Guatemalteeks/Boliviaans vrouwtje op de markt gekocht. Wat ik zeg: de inbreng van een cynicus wordt meestal niet zo op prijs gesteld. Maar wedden dat ze daarna meteen de labels in hun tassen hebben gecheckt?

Maar ik heb het eigenlijk over de manier waarop deze hysterie zich heeft verplaatst naar internet, op websites, blogs en Twitter. In het land waar roddelkoning Perez Hilton meer aanzien heeft dan de president, wordt bijna elke scheet getwitterd of geblogd, lijkt het wel. Des te moeilijker wordt het daardoor om de informatie te vinden die er echt toe doet. Want hoe onderscheid je je als Amerikaanse blogger van de miljoenen andere Amerikaanse bloggers die dezelfde flauwe stukjes schrijven over films, sterren en scheten (het liefst een combinatie van die drie)?

Als Perez Hilton op zijn zuurstukroze blog iets post wat je echt niet mag missen, plaatst hij niet 1 link naar de betreffende post of paparazzifoto, maar 10 onder elkaar. Dan krijg je dus een blogpost met een foto van de een of andere popster in zijn kinderjaren, met daaronder iets van ‘who’s the celebrity?
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!
Click here!’
En niemand die je daarover hoort, integendeel. Het is juist een eer om op de blog van Perez Hilton te staan. Dat geldt ook voor bezoekers die reageren op zo’n post. De eerste tien reacties op de berichten van Perez bevatten eigenlijk altijd maar 1 woord: ‘first!’. Als mensen zien dat een bericht nog geen reacties heeft, posten ze er gauw zelf een zodat ze kunnen zeggen dat ze ‘first’ waren. Dat ze in feite verder niets te zeggen hadden, maakt niet uit.

Het weblog met de tot de verbeelding sprekende naam ‘I don’t like you in that way’ gaat iets anders te werk in het trekken van de aandacht. Ten eerste is dit weblog eigenlijk een soort GeenStijl onder de celebrityblogs. De berichten zijn cynisch, kritisch en overduidelijk geschreven door een hitsige jonge kerel. Hij post het liefst berichten met titels als ‘Britney is a natural beauty’ met daaronder een foto van Britney Spears met een badhairday, cellulitisbenen en een mond vol hamburger. Soms plaatst het blog berichten over niet zo heel interessante of sexy personen. Om te voorkomen dat die berichten niet gelezen worden, plaatst de site daar gewoon een foto van een willekeurig supermodel bij. Dan lezen de bezoekers het wel, helemaal als ze zelf ook hitsige jonge kerels zijn.

Een trucje wat je op deze en andere Amerikaanse blogs vaak tegenkomt, is het plaatsen van punten tussen elk woord in de titel. De lezer last daardoor automatisch een korte pauze in bij het lezen ervan, want dat doe je nou eenmaal als je een punt leest. Daardoor krijgt elk woord in de titel extra veel nadruk. Als je je stukje over de film Wicky de Viking, ik noem maar iets, de titel ‘Best. Movie. Ever.’ geeft, zullen je bezoekers eerder geneigd zijn te denken ‘dat stukje moet ik lezen’ en uiteindelijk ‘die film moet ik zien!’. Door de punten in de titel zijn ze in elk geval al een een fractie van een seconde langer bezig met het lezen van de titel. Het feit dat jij nu nog steeds bezig bent met het lezen van dit stukje, bewijst dat het werkt.